De aandoening is onomkeerbaar en ondanks uitgebreid wetenschappelijk onderzoek  zijn behandelmethodes om het ziekteproces af te remmen of te stoppen nog niet voor handen. Professor Sebastiaan Engelborghs, neuroloog en hoogleraar neurowetenschappen en neurochemie aan de Universiteit Antwerpen licht deze zeldzame hersenziekte verder toe. “Alzheimer is een aandoening waarbij twee eiwitten – amyloïd-β en tau - neerslaan in de hersenen, wat leidt tot de degeneratie van cellen. Dit gebeurt eerst aan de binnenkant van de temporale kwab, bekend als de slaapkwab, waar de motor van het recente kennisgeheugen zich bevindt. Recente geheugenproblemen zijn daarom meestal het eerste symptoom”, aldus dr. Engelborghs.

Complex ziektebeeld

Bij beginnende dementie vergeten patiënten in die mate dat het het gewone vergeten overstijgt: men vergeet niet alleen wie er zojuist gebeld heeft, men weet ook niet meer dat er zonet iemand gebeld heeft. Maar Alzheimer is een progressieve ziekte, het stopt niet bij vergeten. Dr. Engelborghs: “In tweede instantie treedt er een aantasting op van andere cognitieve functies. Het taalbegrip neemt af, de woordenschat krimpt in, de oriëntatie in tijd en ruimte vermindert en men is minder in staat te plannen en te organiseren.”

Deze symptomen veroorzaken problemen in het dagelijkse leven. Ten slotte worden veranderingen in het gedrag vastgesteld. “Vlak voor of vlak na de diagnose hebben patiënten last van stemmingstoornissen, slaapstoornissen en angst. Naarmate de ziekte vordert ontstaan soms ook onrust, agitatie en agressie. Maar er treedt ook apathie op, een symptoom dat vaak onder de radar blijft. De patiënt vertoont afgevlakte emoties en is minder betrokken. Gezinsleden herkennen in de zieke niet langer hun moeder, vader, zoon of dochter van daarvoor”, aldus dr. Engelborghs.

Raming aantal patiënten

Dr. Engelborghs: “Er bestaat geen register van Alzheimerpatiënten, dus we kunnen slechts schatten om hoeveel personen het gaat. Ramingen geven aan dat er in België ongeveer 165.000 mensen met dementie leven.” De ziekte van Alzheimer veroorzaakt het vaakst dementie. Het kent geen geslachtsvoorkeur. Toch zijn er meer vrouwen die door de ziekte getroffen worden omdat het risico exponentieel toeneemt met ouder te worden en vrouwen in onze samenleving gemiddeld ouder worden dan mannen.

Symptomatische behandeling

De ziekte is niet geneesbaar, maar wel behandelbaar. Toch bestaan er tot op heden geen medicijnen die het ziekteproces afremmen of stopzetten. De wetenschap is volop bezig met het onderzoek naar de ontwikkeling van dergelijke medicijnen, maar het kan nog jaren duren voor deze uiteindelijk te koop zijn bij de apotheker. “Het blijft momenteel bij een symptomatische behandeling met als voornaamste doel de plaatsing in een woonzorgcentrum uit te stellen. Studies hebben bewezen dat een correcte behandeling deze plaatsing tot twee jaar kan uitstellen”, aldus dr. Engelborghs.

De behandeling bestaat uit vier luiken. Enerzijds zijn er de symptomatische medicijnen zoals de cholinesteraseremmers die de symptomen een tijdlang verzachten zodat het leven niet alleen voor de persoon met dementie, maar ook voor de samenwonenden leefbaarder wordt. Een combinatie van cholinesteraseremmers met memantine versterkt het effect op uitstel van plaatsing als men hier vroeg genoeg mee begint. “In België heeft het RIZIV echter bepaald dat memantine pas terugbetaald wordt indien de ziekte ver genoeg gevorderd is. In de praktijk zien we dat patiënten, zeker in geval van jongdementie, toch sneller voor een combinatie opteren. De extra tijd die ze er mee winnen is vaak de meerkost waard”, aldus dr. Engelborghs.

Psychosociale educatie en cognitieve training

Het tweede luik van de behandeling omvat de psychosociale educatie. Naast de medicatie is dit minstens even belangrijk. Dr. Engelborghs: “Zowel de patiënt als de mantelzorgers moeten de ziekte leren kennen en ermee leren omgaan. Ook hiervan is het bewezen dat het de plaatsing in een woonzorgcentrum uitstelt.” Recent heeft het Expertisecentrum Dementie een educatiepakket samengesteld dat door de zorgcentra aan de mantelzorgers kan aangeboden worden. Als derde luik is cognitieve training of revalidatie een onderdeel van de behandeling, zeker indien de ziekte zich nog in een vroeg stadium bevindt.

De overheid heeft 12 geheugenklinieken erkend die de patiënt met beginnende dementie thuis kunnen opvolgen en instaan voor cognitieve training en psychosociale educatie op maat. Tot slot heeft een gezonde levensstijl en het onder controle houden van risicofactoren voor hart- en vaatziekten een gunstig effect op het ziekteverloop.

Neveneffecten

Cholinesteraseremmers kunnen milde bijwerkingen hebben onder de vorm van misselijkheid en verminderde eetlust. “Daarom wordt er steeds vaker geopteerd voor een transdermale behandeling”, aldus dr. Engelborghs. De medicatie wordt dan via een pleister op de huid toegediend waardoor de gastro-intestinale bijwerkingen afnemen en er hogere doses verdragen worden. Maar het is niet gegarandeerd dat de medicatie bij iedereen zal aanslaan. Elke patiënt moet een proefbehandeling van zes maanden doorlopen om uit te maken of er een gunstige respons is op de medicatie.

Vroegdiagnostiek

“Een toenemende trend is vroegdiagnostiek. Men kan door middel van biomarkers de ziekte in de predementiefase opsporen. Aan de hand van een lumbale punctie of een hersenscan kan men de eiwitneerslagen in de hersenen detecteren”, aldus dr. Engelborghs. Maar er zijn voor- en nadelen aan dit onderzoek verbonden. Enerzijds is een behandeling onder de vorm van bijvoorbeeld cognitieve training in dit ziektestadium vaak nog zinvol. Een ander mogelijk voordeel is dat de patiënt nog beslissingsbekwaam is. Anderzijds kan de wetenschap dat men een ongeneeslijke ziekte heeft bij sommige mensen een enorme psychologische impact hebben. Eenmaal er medicijnen beschikbaar zijn die de ziekte daadwerkelijk afremmen of stopzetten, zal het belangrijker worden om de diagnose sneller en vroeger te stellen.